يكم : هرچند وفور اختلاف و فرقه‌گرايى در ميان شيعيان غيرقابل انكار است با اين حال اين پديده منحصر به آنان نبوده است . واقعيت اين است كه مسلمانان پس از رحلت پيامبر اسلام ( ص ) دچار انواع اختلافات سياسى - مذهبى شدند و با گذشت زمان بر دامنه اختلاف و افتراق آنان افزوده شد . اين پديده نيز همانند هر پديدهء اجتماعى ديگرى ناشى از زمينه‌ها و عوامل خاص خود بوده است . پاسخ اجمالى به چگونگى و چرايى دسته‌بندىهاى سياسى و فكرى عموم مسلمانان را ، كه موجب پيدايش فرقه‌هاى مختلفى شد ، مىتوان در فصل نخست جست‌وجو كرد . درست است كه انشعابات درونى شيعيان ، همانند ديگر فرقه‌ها داراى زمينه‌ها و عوامل ويژه خود بوده ؛ اما هريك از عواملى كه در اين فصل برشمرده‌ايم درباره شيعيان نيز كم‌وبيش صادق است . دوّم : پژوهش تاريخى و داورى در باب شكل‌گيرى فرقه‌هاى اسلامى و انشعابات درونى آنها را نبايست امرى آسان و روشن تلقى كرد ، زيرا ما به هيچ‌يك از پديده‌هاى تاريخى به‌طور مستقيم دسترسى نداريم . تنها سرمايهء ما داده‌هاى رسيده از گذشتگان است . كه عموما آميخته به اختلاف ، تناقض و حب و بغض است . اين مشكل ، به ويژه در آثار ملل و نحل‌نويسان كه از شيعه و فرقه‌هاى شيعى سخن گفته‌اند جدىتر است . درست است كه امروزه كتاب‌ها و مقالات ارزشمند و عالمانه‌اى درباره شيعه و فرقه‌هاى شيعى به نگارش درآمده و مراكز و مؤسسات جديد شيعه‌پژوه نيز بر غناى اين‌گونه تحقيقات افزوده‌اند ؛ با اين‌همه ، نويسندگان گزيرى جز مراجعه به كتب مشهور ملل و نحل ندارند و در گزارش‌ها و تحليل‌هاى خود ، هرچند ناخواسته وام‌دار آنان هستند . اين منابع نيز از همه بيشتر درباره شيعه و فرقه‌هاى شيعى سخن گفته و فراوان به بيراهه رفته‌اند . خواننده با مطالعه